Ik zoek een stedebouwkundige of planoloog Meer informatie


De omgevallen boekenkast | prins

12 februari 2018 Blog

In het ooit op Koninginnedag gekochte en waarschijnlijk weer weggegeven boekje De woonsteden der Oranjes werd (analoog aan de stede in stedebouwkundige) niet de stad waarin de Oranjes gewoond hebben, maar de woon-plek (het huis, het paleis) van onze vorstenhuis besproken. Ik betwijfel of het Mauritshuis erin staat, want Johan Maurits (16041679), bijgenaamd de Braziliaan, was (met dank aan Wikipedia) vorst van het Duitse Nassau-Siegen en gouverneur-generaal van Nederlands-Brazilië (1636-1644) en (dacht ik) geen Oranje.

In 1664, tijdens de Eerste Münsterse Oorlog bestreed hij als veldmaarschalk in Nederlandse dienst met succes de bisschop van Münster, Bernard van Galen, beter bekend als Bommen-Berend. Behalve eigenaar van ‘tot slaafgemaakte mannen en vrouwen uit Afrika’ was deze Maurits onder meer verlicht heerser, befaamd amateur-wetenschapper, groot kunst- en architectuurminnaar en door te verhinderen dat Groningen in Duitse handen kwam, ook grondlegger van de Nederlandse welvaartstaat op basis van de aardgasbaten.

Zijn precieze relaties met ons huidig koningshuis zijn mij niet duidelijk, maar hij lijkt me een van de weinige uit die wijdvertakte familie met enige kennis van architectuur. Hij liet het Mauritshuis bouwen door de classicistische architect Jacob (Paleis op de Dam) van Campen en liet lusthoven en parken aanleggen. Geen van de Oranjes van deze of eerdere generaties hebben een dergelijk bijdrage aan de fysieke verschijningsvorm van Nederland geleverd, het is bij watermanagement, dubieuze paleisdeals en huisjesmelkerij gebleven.

Heel anders is het bij de (eeuwige) kroonprins Charles. Als Prins van Wales heeft hij (in afwachting van zijn koningschap) vele bezittingen en op één daarvan, nabij Dorchester, heeft hij het modelstadje Poundbury laten bouwen. Als voorbereiding op een midterm-vakantiereisje naar het zuidwesten van Engeland heb ik wat boeken uit de kast getrokken en een kamer gereserveerd in The Duchess of Cornwall (lees Camilla Parker Bowles) aan het Queen Mother Square in deze door Leon Krier ontworpen pseudotraditionele woonwijk van tweeënhalf duizend woningen.

Dit masterplan werd gepubliceerd in een door Andreas C Papadakis geredigeerde AD Architectural Design Profile, getiteld Prince Charles and the Architectural Debate (1989), gelijktijdig met een bij Doubleday uitgegeven boek van HRH The Prince of Wales A Vison of Britain; A Personal View of Architecture (‘including sketches and watercolours by the Prince himself’), een tentoonstelling in de V&A en een media-event met onder meer een televisie-uitzending door de prins verzorgd.

Een jaar eerder had Charles Jencks in zijn The Prince, The Architects and new wave monarchy al een overzicht van het architectonisch debat gegeven dat de prins geïnitieerd had door in een felicitatietoespraak op het galafeest van de 150-jarige RIBA een moderne aanbouw aan de National Gallery had vergeleken met “a monstrous carbuncle [steenpuist] on the face of a much-loved and elegant friend”.

Terwijl RIBA-voorzitter Maxwell Hutchinson de prins nog het voordeel van de twijfel gaf (in zijn publicatie The Prince of Wales: Right or Wrong? An Architect Replies, 1989), hadden geestverwanten van de prins zo’n beetje alle modernistische gebouwen en moderne planning doodverklaard en de prins bijkans heilig. In ieder geval werden in het Architectural Design Profile no 101 (1993) neutraal getiteld Architecture & The Environment de denkbeelden van de prins van wereldbelang geacht getuige de ondertitel HRH The Prince of Wales and The Earth in Balance. Alle reden dus om ter plekke een en ander weer eens na te lezen en op waarde te schatten.

Maar dat hoger geplaatsten niet altijd de beste sociale ideeën hebben, wordt pijnlijk duidelijk in het nabij Poundbury gelegen modeldorpje Milton Abbas. Dit waarschijnlijk eerste planmatig aangelegde plattelandsplaatsje is eind 18e eeuw geconstrueerd als (zeer gedeeltelijke) compensatie voor het volledig slopen van het middeleeuwse plaatsje Milton, omdat dit het uitzicht vanuit de geplande buitenplaats van Joseph Damer, Earl of Dorchester verpeste. In plaats van dit organisch gegroeide stadje liet hij Lancelot Capability Brown een landschapspark ontwerpen met een groot meer. Milton Abbas is één van de meest bijzondere plaatsen in Gillian Darley’s Villages of Vison, A Study of Strange Utopias, zoals de titel van derde herziende en uitgebreide editie uit 2007 luidt.

Naast een uitgebreid historisch overzicht van de verschillende paternalistische, ideologische, religieuze, maniakale zelfs megalomane ambities achter de honderden aanzetten voor planmatige nederzettingsbouw bevat haar boek ook een geografisch overzicht van deze soms nog terug te vinden sociaal-ruimtelijke experimenten. En is dus ook een reisgids, zoals David McKie in zijn voorwoord schrijft.

In 2002 bepleitte deze redacteur van de Guardian in slecht-vertaalbaar Engels twee dingen: ”It would help if motor manufacturers, in their desperate bids to out-innovate each other, were to introduce suitable bookshelves where one could keep a copy of Darley alongside Betjeman and whichever Shell Guides and Pevsners are appropriate for the direction one’s taking. And 20 years on, one might reasonably hope for an updated edition of Villages of Vision taking in, for instance, the Prince of Wales’s vision, or folly, at Poundbury.”

Wat 5 jaar later dus ook gebeurde dat wil zeggen die herziene editie. Op een auto met een goede boekenkast moeten we voorlopig blijven wachten. We behelpen ons maar met oude wijnkistjes en Albert Heijn opklapkratjes.