Ik zoek een stedebouwkundige of planoloog Meer informatie


Covid 19 | The Planner: Bart Stuart en Klaar van der Lippe | Buro Spelen

12 mei 2020 BNSPhet nieuwe werken 2020

Door omstandigheden werken we deze maanden vanuit Antwerpen Zuid. Als kunstenaars actief in ruimtelijke ordening in Nederland, kijken we ook hier kritisch en opgewekt naar de stad. Belgie voelt anders dan Nederland. Het is anders stil op straat. Grimmiger. Maatregels op dit moment van kracht creëren een dystopische sfeer. Een beetje als in de science-fiction serie ‘The handmaidstale’.  Een sfeer van Surveillance, Overal in de stad tijdelijke camera’s. Agenten en handhavers patrouilleren op pleinen. In de Jodenbuurt loopt het leger rond, compleet met roadblocks en pantserwagens om de diamantairs te beschermen.  Om je te mogen verplaatsen, zijn officiele attesten nodig . Kortom: buitengewone toestanden.

We houden ons aan de regels en beperken ons stedelijk onderzoeksgebied tot 1 kilometer vanaf ons verblijfsadres. Tijdens onze dagelijkse toegestane wandeling ontdekken we dat het bouwen in en aan de stad toch door gaat. Achter een grote leegstaande sociale woningbouwflat aan de Gentplaats, vlak bij de Schelde, wordt door de ontwikkelaar ‘Tripple living’ een exclusieve wijk ontwikkeld: Nieuw Zuid.  Duur wonen in ‘ecologische setting’: Centrale warmte voorziening, waterberging in openbaar gebied. Topstuk is een ‘groene’ woontoren met 86 bomen en 1000 struiken van Italiaanse (st)architect Stefano Boerie. Door de lockdown stilte en fris blauwe lucht lijkt wat er staat griezelig veel op de render. Ikea gebouwen, denk aan badkamerrekjes en prullenplankjes, staan immaterieel en contextloos in compositie. Frêle boompjes en ingezaaide wilde bloemen bewegen zachtjes in de wind. Kunst galeries, wel ‘wegens COVID gesloten’, in de plint. Bewoners zijn schaars. Af en toe een rokend silhouet in de ‘privé buitenruimte met schitterend zicht op de Schelde’. Alleen een vrouw in strakke imitatie Gucci die haar te dikke hond laat kakken in gemeenschappelijke tuin valt uit de toon. Later begrijpen we dat de bewoners van de lege flat voor een klein deel hier zijn ondergebracht. Een andere verrassing is de ruw betonnen museum bunker. De enige vreemde niet Ikea eend in de wijk.

Dok Zuid- Definitief ontwerp – de kroon als groene omkadering van de tafels © AG VESPA, Tractebel – ADR Architects – Georges Descombes i.s.m. Les Eclairistes Associés & Erik De Waele

In 1885 wordt het plan voor “het Zuid”, een particuliere stads-ontwikkeling, door de gemeente Antwerpen goedgekeurd. Een Hausmanniaans totaalconcept, voor wonen werken en cultuur en economie. Door de neo-classisistische grandeur in de volksmond ‘petit Paris’ genoemd. Onderdeel is ook het museum voor Schone kunsten. Een pompeus gebouw, compleet met tempelfront en bronzen strijdwagens op het dak. Het herbergt een grote collectie belangrijke nationale kunstwerken. De dokken, 8 meter diep, afgesloten van de getijden van de Schelde door sluizen een belangrijk deel van de haven. Het Zuiderpershuis levert de hydrauliek om kranen sluizen en de bruggen te bedienen, een staaltje van moderne techniek. Het is een state of the art stadshaven voor overslag, handel en opslag van ruwe grondstoffen. Ernaast een groot spoorweg emplacement om goederen op de rails verder te verplaatsen. Tekenend voor de ambities van het plan: in 1894 vindt in “het Zuid” een wereldtentoonstelling plaats.

Hier applaudisseert men sinds 21 maart iedere avond om 20.00 uur voor de zorg en voor diegene die doorwerken om het openbaar leven mogelijk te houden. Twee minuten lang. Het is fraai om te zien hoe 1 minuut voor 8 nog niemand aanwezig lijkt. Dan, miraculeus, 20 seconden voor acht gaan de ramen 1 voor 1 open. Het klappen begint. Men knikt en groet elkaar. Want het is meer dan een eerbetoon, het is ook een sociaal moment. Even contact. De rest van de dag blijft men gehoorzaam binnen.

Uiteindelijk is het ook de moderne mentaliteit die het einde betekent van de stadshaven op Zuid. Door schaalvergroting en mechanisatie schuift de haven in de jaren 60 door naar het Noorden. De dokken worden in 1969 weer gedempt. Het levendige en economisch belangrijk haven-district wordt een volkswijk met lage inkomens en ook veel gastarbeiders. Een klassieke en ongeplande gemengde wijk. Nog steeds levendig en als ruimte in de stad een erg interessant, bruisend en diverse stadswijk. De vele pakhuizen zijn perfect als spontane transformatie geent op het eerdere concept uit 1885 als cultuurdistrict, voor theaters, cafe’s, werkruimtes en ateliers voor kunstenaars. Ruim en betaalbaar.

Onze rol als betrokken actievoerders in de ruimtelijke planning kunnen we nu slechts met afstand vervullen. Inspraak is niet langer fysiek mogelijk, maar, meldt opgewekt de website van de gemeente: u kunt wel een email sturen met uw bezwaar. Dit half A4-tje wordt dan doorgestuurd naar de betreffende raads- of commissieleden. ‘Uw mening wordt meegenomen in de besluitvorming.’  Social distancing lijkt voor het functioneren van bestuurlijk apparaat niet echt een belemmering. Vlot passeren via digitale vergaderingen enkele controversiële en spraakmakende dossiers. Bijvoorbeeld in Amsterdam de Warmtevisie. Nationaal over biomassacentrales voor de komende 25 jaar, en op lokale schaal de ontruiming van de laatste alternatieve plekken. Nu levend protesteren is uitgesloten zijn we teruggeworpen op digitale woede. Toch niet hetzelfde. Met schrik constateren we dat we pas na de zomer, eerst lockdown, dan reces, weer een ambtenaar in het echt zullen tegenkomen. Want ons belang, de vrije ruimte, is niet ondergebracht in de reguliere overleggen.

Aan het einde van onze straat staat iedere dag een lange rij. De bakker op de hoek is een van de chicste van Antwerpen. Veel in deze buurt is het beste of het fijnste. Zuid is niet langer opkomend. Het is gearriveerd. Onze gastheren getuigen. Zij hebben het pand in 1985 gekocht van een autosloper. Op de begane grond woonden oude mannetjes die alles verzamelden wat ze langs de straat vonden. De buurt was wild. Thuis voor de zelf-regelaars. Het paste hen, theatermakers, als een handschoen. Nu zijn ze door de aankoop van destijds een thuishaven -op papier- vastgoedmiljonairs. Ateliers werden lofts. Etages studio’s. En iedereen grijzer, rijker en beroemder. Zij zijn opnieuw uitzondering. Eerst door hun geletterdheid, nu door hun gebrek aan deftigheid.

Het groene behang van Nieuw Zuid geeft hier iedereen een goed gevoel. Sterker: het is het verkoop-argument. Thuis vinden we de folder: unieke kans op groene starchitectuur van Boeri. Circulair, groen eco. Alles buitelt over elkaar heen in de beschrijving van een betonnen woontoren met hooguit wat schaamgroen. In de huidige onzekerheid over de toekomst leest de promo als een absurdistische grap. De lockdown maakt het mogelijk dat we het heden even als een voltooid verleden kunnen zien. Nu we in de letterlijke tussentijd de balans opmaken voelt het dubbel vreemd dat de bouw ondertussen onverstoorbaar doorgaat. Een beetje alsof  we blijven stofzuigen terwijl het huis in brand staat.

De invoering van de NOVI in Nederland is uitgesteld wegens Corona. Tenminste, ook nog Corona bovenop de problemen met de DSO, de data component van de omgevingswet. Goed, vinden experts, want dan hebben gemeenten meer tijd om alles voor te bereiden. Nu gemeenten alleen digitaal overleggen, en de invoering van de NOVI tot onbekende tijd is uitgesteld blijft de burger met weinig democratisch gereedschap achter. Terwijl juist nu grote besluiten worden genomen over de toekomst. Zo kan onbedoeld social distancing kan zomaar democratic distancing worden.

De volgende toegestane verplaatsing is naar een grote kuil aan de Kaai. De transformatie van wat eens de dokken van het Zuid waren.  De gedempte kaaien fungeerden decennia lang als parkeer- terrein, voornamelijk voor auto’s. Ook circussen en fairs, festivals en de Sinksefoor -een waanzinnig grote kermis- vonden daar plaats. We herinneren ons een groot theater festival: De Boulevard Brokendreams. Theatergroepen, zoals de Internationale Nieuw Scene, stadsnomaden, een potten café, de Turkse en Marokkaanse community, in co-existentie. Samenleven samen met en door elkaar!! Geweldig! Een grote stelplaats en schuifruimte voor culturele, maatschappelijke dynamiek. Met de komst van het Muhka-museum in 1982 voor hedendaagse kunst- maakten het compleet tot een cultureel district in het NU. In de kuil wordt gewerkt aan nog een groene illusie. Ondergronds parkeren, 4 lagen diep. Park er bovenop. In de render dezelfde dunne bomen en dunne mensen.

Onze buren komen enthousiast thuis en doen een Tesla na. Een straat verder toonde de trotse eigenaar hem aan zijn zoon. Met deuren die omhoog opengaan! Met een begeleidende tune! Ze bewegen hun armen langzaam omhoog en omlaag. Zoemen. En over zonen gesproken. De betonnen galerie in Nieuw Zuid is een kadootje van de betonbaron vader Delaere aan zijn kunstlievende zoon Tim. Er was nog een plekje over en hij wilde het zo graag..

Zien wij wel de juiste crisis? Wat ons betreft is de COVID pandemie onze eigen schuld. Uitkomst van dezelfde overmoed die de klimaatcrisis veroorzaakt.  Anderen noemen het een ongeluk, pech. Er lijkt bij regeringen consensus te bestaan over dat laatste. Ruimhartig steunen ze boeren, industrie en vliegtuigmaatschappijen. Om de pechpijn te verzachten. Het lijkt of de discussie over klimaatverandering, de klimaat urgentie, zoals Rutte braaf meestribbelde, vergeten is. In plaats van de door corona crisis verzwakte klimaatontwrichtende bedrijfstakken weg te saneren, brengen we ze terug op oud kwalijk niveau. Corona had als hefboom voor klimaatmaatregelen kunnen werken, het wordt nu een excuus voor uitstel. Op de achtergrond doen sommige lobbyisten heel goed werk…

Ondertussen is het de zoveelste warme en zonnige dag. ‘Transformatie!’ roepen de borden naast de kuil. Geweldig begrip: transformatie. Van oud en overbodig naar nieuw en gewenst. Ontwikkeling door sturing. Niets toevallig of lukraak. Controle. De dokken worden parkeergarages voor 2000 auto’s. Bovenop komt een Park! Terwijl het bord lezen beseffen hoe relatief het begrip is. Hoe versluierend ook.  Q-park Belgium N.V. legt een ondergrondse structuur aan, vele 10.000 m3 beton gaan de grond in. Aan de randen zien we nog de oude hardstenen/ gemetselde wand van het oorspronkelijke dok. Wat hier gebeurt is voor altijd. Niemand gaat dit beton meer weghalen. Hoe relatief de toekomst is beleven we nu. Gaat er nog geparkeerd worden? Willen we al die donkere lage vierkante meters nog?De groene toplaag is windowdressing om te verhullen dat hiermee het hart van het district al is verpatst aan de hoogste bieder. Hier is geen schuifruimte meer voor maatschappelijke dynamiek.

Voor KLM 4000 miljoen, voor cultuur 300 miljoen. Let wel. Voor de culturele basis infrastructuur: grote musea en theaters. Prestigieuze gebouwen en beheerslasten vormen een groot deel van het budget. Vastgoed vaak in eigendom van de gemeente of het rijk zelf. Rondpompsubsidie. Voor de makers is er niets. Terwijl juist cultuur getroffen wordt door de 1,5 meter economie. Wat extra steekt is dat het verlies van de KLM als een nationale identiteitscrisis wordt gebracht, onze cultuur verliezen is maar een bijzaak. ‘Waarom hebben jullie dan geen lobby?’ vraagt een ondernemer ons verbaasd. We dachten dat we die niet nodig hadden. Wij gingen juist over het andere, de zachte maar eeuwige waarden.. Je hebt toch alleen een lobby nodig als je belang niet vast staat? Niemand heeft het gepland, niemand heeft het gevraagd, toch gebeurt het.

Economie draait om de belofte van de verandering van het ene in het andere. Tot in het oneindige. Zo wordt parkeren een park. Een atelier een galerie, een galerie een ‘trekker’ in een vastgoedstrategie. Tot het niet meer waar is. Verandering niet meer mogelijk is. Het is de warmste en droogste april ooit dit jaar. We kijken in de kuil vol beton. De renders van het toekomstig park beloven een eindeloze namiddag. Oplevering 2025.

Transformatie is een mentaliteit. Je moet durven ongelijk te hebben. Dat is de grootste uitdaging nu. Durven we na de opgelegde stilstand echt stil te staan. Durven we door te veranderen? Zijn we bereid de kuil de kuil te laten? Transformatie is ook met anderen willen praten dan die vanzelfsprekend vertegenwoordigd zijn. De afgelopen weken is pijnlijk duidelijk geworden dat de burger applaudisseren mag, beslissen en plannen gebeurt elders.

Scherp opletten is geboden, anders facilliteren we zonder plan de transformatie van Social distancing naar democratic distancing.

Foto’s: Buro Spelen